Friday, August 31, 2012

Zolai Common Language in Zogam (Chin) Hihnang

Dear Zota te,
Hih a tunga dspau’ thusun’ hoih sa ing. Gam le lei tawh kisai ngaihsutkaak ding tampi om hi. Kampau zong thupi hi. Theih huai hi. Common language zong neih huai mah hi. Tua mah bangin, a thupi masa bang teng sephuai cih zong ngaihsut ding tampi om sa ing.
Gam khat sungah gamke om-te in kampau’ tuamtuam zangh thei mah uh hi. Ahi zongin, tua pau bek zangh ding, tua pau zangh lo ding cih pen, gam-uk kumpite nangawn in ciangtan’ khin thei lo hi.
A masa-in US gam tawh genteh pak ni, US in gamke tampi nei aa gambup in American English pen official in a zat uh hang’ minam tuamtuam tamna-ah a minamte’ pau-te kizangh in US kumpi in zangh kei un ci tuan lo ban-ah a kisam bangin zangh sak in saang lel uh hi.
Kawlgam-ah Zomi tul za-nga bang kipha ci hi. US gam sungah minam tuamtuam pen tul za-nga sanga a tamzaw minam tampi om hi. Tagalog pau a zangh Philippines leh Vietnam-te million khat val ta bang om uh-in, tua-te’n amau’ pau zangh lel uh hi. Kumpi tawh kimehna, kizopna-ah American English a zat uh kul bek aa tua lo-te ah amau’ pau tek lim zat mahmah uh cih kimu thei hi. A minam-in Spanish, Chinese, French, German, Tagalog, Vietnamese, Italian, Japanese cih bang tampi a om mah bangin, mun khatkhat-ah gamdang mite’ pau a kizatna munte-ah Chinese, Japanese, Korean pau-te kumpi vai nangawn-ah kizangh hi ci’n, ciaptehna nei uh hi.
Tagalog and Vietnamese have over one million speakers each in the United States, almost entirely within recent immigrant populations. Both languages, along with the varieties of the Chinese language, Japanese, and Korean, are now used in elections in Alaska, California, Hawaii, Illinois, New York, Texas, and Washington(Ref: http://en.wikipedia.org/wiki/Languages_of_the_United_States)
Tua hi-in, kumpi’n tua kampau tawh kisai ong buaipih peuhmah lo ding uh hi. Adiakdiak-in, ih Kawlgam kumpi in, a gamke ahi mualtung gamte ong vei peuhmah lo hi. Leisunga om a manpha nate  a deih man bek uh aa, mualtung gamte pen Federal ki-ukna ong pia nuam lo uh hi-a, bangmah a piang lo Zogam khawng hong awlmawh vet lo uh hi. Ih gam ih lei ong puah gengen loh, ih minam nangawn beimang leh a ut uh ahih manin, Zomite’n tui sian’na leh lo nona zuan hi hang ci aa, gam thum-na zuan aa nuam ih sak mahmah hang’ amau’ na dah deksuai lo ding uh hi. Israel mite bangin, tu zawh khang bangzah hiam khat teh, ih tu ih tate’n, ka leitang uh koi-ah om hiam ci’n, a kan’ nop uh teh, amau’ theihna minam ciaptehna leh a gam min na kibang nawn kei leh, ih prove theih nading evidence bangmah nei kei lai le’ng, tu aa ih neek ngei loh, ih muh ngei loh, ih neih ngei loh teng tawh nuam ih sak mahmah lel khawng pen tua hun ciang’ thupi masa nawn lo dinga, ka pu ka pa in, gam le leitang, mun le mual na nei ngei napi uh koi-lai hi ding hiam na ci lel bek ding uh hi. Pute pate hong mawhsak mahmah ding uh hi. Zomi hi’ng ci’n ciamteh-in, Zogam, Zo state ci’n na zong le uh, mu het lo ding uh hi. Zogam pen Kawl kumpi in Chin State ci aa ong ciapteh sak uh, leitungbup in Chin Hills ci aa ong theih uh hi cih, ih deih het kei leh tu tadih ei le ei ih ki theih loh hang’ gam nei lo, (country less) taktak minam a suak ding ih hih gige lam ih theih hong kul mahmah hi. [ Tua ahih manin, gen kizom-in, ih taang’van(antique)-te kepcing huai mahmah cih a thupi’tna zong ngaihsut theih ding kisam mahmah hi. Khangto ci aa, vanthak tawh kheek ding hi peuhmah lo hi. Zuakmang, paihmang ding hi peuhmah lo hi.]
Ih kumpite’ thu ih theihsa hi aa, amau’ vaipuak nei hi ci aa,  amau’ sep ding ih ngakngak leh ih gam pen kum 60 pan kum 100 bang ziakai toto lai ding hi hang. Sep ding aa kilawm, ih sep theih peuhpeuh a sem zo peuhpeuh in ih sep pahpah ding hi aa, a sem khat a om leh tha kipia-in, ki panpih ding kisam hi. Thu nei leh sum le paai nei peuh mai-et ding zong hi khin tuan lo hi. A pan khat peuh, gensia’t ding leh pampaih masak ding bekbek ngaihsut hun zong hi nawn lo hi.
Tua ahih leh Zogam-ah tangpau(common language) neih huai ahih manin bangci dan aa nei thei ding cih kikum to ni. J.H.Cope ong pai lai-in, kampau’ tampi na kan kawikawi aa, ih Tedim khawk sungah a baih pen leh mikim tel theih pen ci’n, Kam Hau  minamte’ zat ahi, ih Tedimpau’ ih cih pen Zolai dingin, hong bawlsak hi. Tua pen Tedim khawk sung ading bek hi loin, Falam khawk, Haka khawk hi ta leh, Zogambup aa om Zomi pau nam tuamtuam a pau-te khempeuh inzong baih sa uh hi. Zogam sungah kampau(language) tawh kisai a kanciante’n Mizo lai le pau pen  kicing pen ci uh hi. Ahi zongin, ei’ lamte’n ‘r’ aw suah ngah lo ihih manin, haksa sa hi hang. Kawlgam sungah Mizo khawng ih simmawh nop pian pong hang’ Vaigam-ah a thupi mawh lo tan’ (Standard)khat aa om uh ahih lam phawk huai hi. [Mizo is one of the languages with official status in India at the state level.](Ref http://en.wikipedia.org/wiki/Mizoram) Tua bek tham lo, Mizo-lai tawh University-ah Master level ciang’ lai sinna nei uh ci hi. Ei’ lai pen tan nih ciang’ kisin ngei ci le’ng, bangzah bangin hanciam kul ding cih gen kul nawn lo hi.
Tua ahih leh Zogam sungah tangpau dingin, bang pau zangh ding cih vote la le’ng bel zo vet lo ding hi hang. Ei’ pau pen a baih pen leh a kizangh tang thei pen ding ahih manin, minam kim-in ih zat theih nading lampi ih zon’ ding hong kisam hi. A pian’(piang) theih nading lampi leh a pian’ theih loh nading lampi nih om hi.
A piang thei lo ding lampi gen masa le’ng: na pau pen tangpau dingin, na deih leh nang’ dinmun ki ngaihsun masa dih in.
1.    Na innkuan sungah Zopau na zangh hiam? Na nu na pa Zomi hi napi, na tate’n mother tongue sangin, na tun’na gam u’a kampau khawng nuam a sa zaw uh hiam?
2.    Na tun’na gam aa kampau le lai thei kei le uh a pilna sinna uh-ah kitangsam ding cih tawh a kikim-in(same level), na pau pen theihsak nopna lungsim na neih kei leh nang’pau pen tangpau dinga ong kizatpih ding cih lungsim a nei lo na hi pah hi.
3.    Zopau, Zolai na zat leh, a maan(dik) leh a maan(dik) lo na kantel hiam? Ki sim thei peuh leh, Zolai, Zopau sin ngei lo pi hang, hi zah ciang’ ih theih zong a thei lua hi hang cih lungsim nei aa na thupi sim kei leh, na Zopau kuamah’n tangpau-in hong zatpih nuam lo ding hi pah hi.
4.    Zopau, Zolai sinna tungtawn-a nasepnate tha na pia ngei hiam? Na piak ngei kei leh, Zopau hong kizatpih baih het lo ding cih na ngaihsun in.
Zomi sungah a diakdiak-in, gamdang tungkhin Zomite’ sungah hih a tunga nam li tawh a ki-awh(catch) pen 100 ah 80 bang om dingin ka ummawh hi. Tua ahih manin, ih Zopau pen tangpau dingin ih deih hang’ piang thei mahmah lo hi. Kuama bawl hi lo, ei le ei kibawl man hi.
Tua ahih manin, nangmah mah Zopau, Zolai na siam nading hanciam masa in. Na innkuan sungah na tate Zopau na zatpih zawh nading hanciam masa in. Midangte’ pau thupi nasak mah bangin, nang’ pau zong thupisak masa in. [Nam neuneute’ pau-te zong simmawh sak ding hi tuan lo hi. Gamdang na tun’ ciang’ Kawlgam leh Kawlpau zong simmawh ding hi tuan lo hi. Zogam in Kawlgam uk-sungah om ahih lam mangngilh kei in. Vai-gam aa om Zomite’n, a gam uh India mah na ci uh hi. Zahpihna, simmawhna za ngei lo hi’ng.]
A piang thei ding lampi gen leuleu ni.
1.    Zolai, Zopau pen thusim himhim ding hi masa hi. [A neu a lian in ih naihuai aa minamte’ kampau tawh helh pen nuamsa ta ihih manin, Zopau pen a kicing lo tawh kibang sak hi hang. A baih zawzaw zangh ziauziau ihih manin, ki zongsang hi. Pawl khat bel a thei lo kineih khawng vaang neihna sa thei lai uh hi. Mipilte’n pau nam tampi a theih leh awk se loin, pau ziauziau lel uh hi. ]
2.    Zolai zuun, lai le ngeina lam a zuun a puah-te tha pia aa, ei le ei ih din’ zawh nading hanciam masa ding.
3.    Zolai sinna laibu tampi ih bawl zawh nading hanciam ding. Laibu tampi nei ding. (Kawlgam sunga kisin ding pen Kawllai tawh gelh khawm-in, gamdang aa kisin ding pen Mikanglai tawh gelhkhawm thei le’ng hoih kaan ding hi.) A mawkna-in hawm zo ding. Mikim, naupangkim in a neih zawh nading hanciam ding.
4.    Zomite’ teenna khua khempeuh-ah, biakinn khempeuh-ah Zolai sinna nei ding.
5.    Lai ih hilh ciang’ zongh pongh hilh loin, a banban-in (grade by grade), a namnam-in (subject by subject) sinsak ding. Gualzawhna, pahtawina khawng neisak to zo ding.
Tua bangin, maa pangkhawm thei-in, naupang bek hi lo, migol te mahmah zong a lunglut theih ding, laibu hoih nono tawh tuam zo (influence)le’ng, ih theih loh kal-in, ki khangto hanhan ding hi. Ei mahmah tua bangin, ih pau ih ham siam khin le hang’ minamdangte lawh zo pan ding hi hang. Minamdangte’n hong paupih, hong zui thei pan ding uh hi. Ei mahmah pau masa phot lo ihih manin, Kawlgam Zomi sungah ih tangpau pen Kawlpau hong suak-in, gamdang-ah gamdangpau hong suak mawk hi. Mobile phone hong pian’ aa kipan, Zolai tawh message kikhak thei ahih manin, a maan aa a maan kei zongin, tampi phattuamna leh khantohna om tham hi.
Tu laitak aa a kician taktak nai ahih loh hang’ thuthang ahi Zogam sungah tangpau ding pen Haka pau zangh ding, tan 5 nuaisiah, Haka lai sin ding cih thu a om zenzen hang’/ a ki sin phial le zongh, ei’ lai zong, ih sinsak zawh nading mimal kim in hanciam peuh le’ng, hong piang veve ding hi.
Ih gam pen democracy gam suak ding cih pen a thu-in hi thei kha mah in teh. Ahi zongin, ih Zogam khantoh nading, ei Zomite mahmah ih dian’ kei leh, a piang lo ding thu ahih manin, ei mahmah ih dian’ ding kisam masa pen hi. Gamdang mite Kawlgam sung khempeuh pai thei ding a cih uh hang’ Zogam paisak tuan lo cih te ih phawk ding kisam hi. Zogam puah vet lo, khangto vet lo ahih cianga, ong daipih ngam lo uh hi. Gamdang mite’n zong ih khantoh lohna mah ciamteh aa media tungtawn aa pulak ding uh ahih manin, tua ding pen patau mahmah veve uh hi. Ka gam, ka gam ci nuam napi hang in, khantoh nading ciang’ a puah ding a zuun ding, thu nei kumpite’ vaipuak hi ih cihcih lai teng, ih gam khangto ngei lo ding hi. Ki thutuak tak aa, na sepkhop hun mahmah ta cih ih phawk theih ding kisam hi.
Innkuan sung khat-ah dahna, kahna, lainatna om hen la, haksatna khawng om leh, lawm le gual, meltheih  khuapih, tuipih-te’n hong dahpih, hong lainatpih thei kha mah ding hi. Hong hehnem-in, hong sia’tvat, hong huh thei kha mah dng hi. Ahi zongin, tua haksatna a thuak innsungah a kisam khempeuh kuamah’n, hong vaanpih, hong vaihawmpih den ding hi lo aa, tua innsunga om innkuanpihte bek mah in a vaan, a vaihawm suak ding ahih mah tawh kibang hi.
Innkuan khat lo a kuan ciang’, a pa’n singluang khat liangpuak-in, a nu’n a seeng dim singkhuah pua-in, a tagolte’n, singkeu, singhiang a zawh zah uh, a seeng uh tawh guang-in, a puak uh teh, a taneu pen nangawn in  singkang mal 3 khawng seeng neu khat tawh a puak nop dan-in, ei’ zawhzah tek pua ciat ni. A taneu pen in, a pa’ singluang puak, pua zo sam lo ding hi. A pa’n a taneu pen in, singkang mal 3 bek pua ci-in, amah’n singkang mal 3 tawh lo pan ciah leh a kilawm di’am? A taneu pen in, apa’ singluang puak a puaknop hang’ a puak zawh loh pen ih mawhsak di’am?

A kilawm ding dinmun tek panin, ih gam ih lei, ih lai le ih ngeinate a puah a zuun zo dingin, ih biak a nungta Topa Pasian in mimal kim tungah thupha hong pia ta hen.

Deihsakna tawh,
Man Ngaih Hau(Haukhek)

No comments:

Post a Comment