Dear Zota te,
Hih
a tunga dspau’ thusun’ hoih sa ing. Gam le lei tawh kisai ngaihsutkaak ding
tampi om hi. Kampau zong thupi hi. Theih huai hi. Common language zong neih
huai mah hi. Tua mah bangin, a thupi masa bang teng sephuai cih zong ngaihsut
ding tampi om sa ing.
Gam
khat sungah gamke om-te in kampau’ tuamtuam zangh thei mah uh hi. Ahi zongin,
tua pau bek zangh ding, tua pau zangh lo ding cih pen, gam-uk kumpite nangawn
in ciangtan’ khin thei lo hi.
A
masa-in US gam tawh genteh pak ni, US in gamke tampi nei aa gambup in American
English pen official in a zat uh hang’ minam tuamtuam tamna-ah a minamte’
pau-te kizangh in US kumpi in zangh kei un ci tuan lo ban-ah a kisam bangin
zangh sak in saang lel uh hi.
Kawlgam-ah
Zomi tul za-nga bang kipha ci hi. US gam sungah minam tuamtuam pen tul za-nga
sanga a tamzaw minam tampi om hi. Tagalog pau a zangh Philippines leh Vietnam-te
million khat val ta bang om uh-in, tua-te’n amau’ pau zangh lel uh hi. Kumpi
tawh kimehna, kizopna-ah American English a zat uh kul bek aa tua lo-te ah amau’
pau tek lim zat mahmah uh cih kimu thei hi. A minam-in Spanish, Chinese,
French, German, Tagalog, Vietnamese, Italian, Japanese cih bang tampi a om mah
bangin, mun khatkhat-ah gamdang mite’ pau a kizatna munte-ah Chinese, Japanese,
Korean pau-te kumpi vai nangawn-ah kizangh hi ci’n, ciaptehna nei uh hi.
“Tagalog
and Vietnamese have over one million speakers each
in the United States, almost entirely within recent immigrant populations. Both
languages, along with the varieties of the Chinese
language, Japanese, and Korean,
are now used in elections in Alaska, California, Hawaii, Illinois, New York, Texas, and Washington” (Ref: http://en.wikipedia.org/wiki/Languages_of_the_United_States)
Tua
hi-in, kumpi’n tua kampau tawh kisai ong buaipih peuhmah lo ding uh hi. Adiakdiak-in,
ih Kawlgam kumpi in, a gamke ahi mualtung gamte ong vei peuhmah lo hi. Leisunga
om a manpha nate a deih man bek uh aa,
mualtung gamte pen Federal ki-ukna ong pia nuam lo uh hi-a, bangmah a piang lo
Zogam khawng hong awlmawh vet lo uh hi. Ih gam ih lei ong puah gengen loh, ih
minam nangawn beimang leh a ut uh ahih manin, Zomite’n tui sian’na leh lo nona
zuan hi hang ci aa, gam thum-na zuan aa nuam ih sak mahmah hang’ amau’ na dah
deksuai lo ding uh hi. Israel mite bangin, tu zawh khang bangzah hiam khat teh,
ih tu ih tate’n, ka leitang uh koi-ah om hiam ci’n, a kan’ nop uh teh, amau’
theihna minam ciaptehna leh a gam min na kibang nawn kei leh, ih prove theih nading
evidence bangmah nei kei lai le’ng, tu aa ih neek ngei loh, ih muh ngei loh, ih
neih ngei loh teng tawh nuam ih sak mahmah lel khawng pen tua hun ciang’ thupi
masa nawn lo dinga, ka pu ka pa in, gam le leitang, mun le mual na nei ngei
napi uh koi-lai hi ding hiam na ci lel bek ding uh hi. Pute pate hong mawhsak
mahmah ding uh hi. Zomi hi’ng ci’n ciamteh-in, Zogam, Zo state ci’n na zong le
uh, mu het lo ding uh hi. Zogam pen Kawl kumpi in Chin State ci aa ong ciapteh
sak uh, leitungbup in Chin Hills ci aa ong theih uh hi cih, ih deih het kei leh
tu tadih ei le ei ih ki theih loh hang’ gam nei lo, (country less) taktak minam
a suak ding ih hih gige lam ih theih hong kul mahmah hi. [ Tua ahih manin, gen
kizom-in, ih taang’van(antique)-te kepcing huai mahmah cih a thupi’tna zong
ngaihsut theih ding kisam mahmah hi. Khangto ci aa, vanthak tawh kheek ding hi
peuhmah lo hi. Zuakmang, paihmang ding hi peuhmah lo hi.]
Ih
kumpite’ thu ih theihsa hi aa, amau’ vaipuak nei hi ci aa, amau’ sep ding ih ngakngak leh ih gam pen kum
60 pan kum 100 bang ziakai toto lai ding hi hang. Sep ding aa kilawm, ih sep
theih peuhpeuh a sem zo peuhpeuh in ih sep pahpah ding hi aa, a sem khat a om
leh tha kipia-in, ki panpih ding kisam hi. Thu nei leh sum le paai nei peuh
mai-et ding zong hi khin tuan lo hi. A pan khat peuh, gensia’t ding leh pampaih
masak ding bekbek ngaihsut hun zong hi nawn lo hi.
Tua
ahih leh Zogam-ah tangpau(common language) neih huai ahih manin bangci dan aa nei
thei ding cih kikum to ni. J.H.Cope ong pai lai-in, kampau’ tampi na kan
kawikawi aa, ih Tedim khawk sungah a baih pen leh mikim tel theih pen ci’n, Kam
Hau minamte’ zat ahi, ih Tedimpau’ ih
cih pen Zolai dingin, hong bawlsak hi. Tua pen Tedim khawk sung ading bek hi
loin, Falam khawk, Haka khawk hi ta leh, Zogambup aa om Zomi pau nam tuamtuam a
pau-te khempeuh inzong baih sa uh hi. Zogam sungah kampau(language) tawh kisai
a kanciante’n Mizo lai le pau pen kicing
pen ci uh hi. Ahi zongin, ei’ lamte’n ‘r’ aw suah ngah lo ihih manin, haksa sa
hi hang. Kawlgam sungah Mizo khawng ih simmawh nop pian pong hang’ Vaigam-ah a
thupi mawh lo tan’ (Standard)khat aa om uh ahih lam phawk huai hi. [Mizo
is one of the languages with official status
in India at the state level.](Ref http://en.wikipedia.org/wiki/Mizoram) Tua bek tham lo, Mizo-lai
tawh University-ah Master level ciang’ lai sinna nei uh ci hi. Ei’ lai pen tan
nih ciang’ kisin ngei ci le’ng, bangzah bangin hanciam kul ding cih gen kul
nawn lo hi.
Tua
ahih leh Zogam sungah tangpau dingin, bang pau zangh ding cih vote la le’ng bel
zo vet lo ding hi hang. Ei’ pau pen a baih pen leh a kizangh tang thei pen ding
ahih manin, minam kim-in ih zat theih nading lampi ih zon’ ding hong kisam hi.
A pian’(piang) theih nading lampi leh a pian’ theih loh nading lampi nih om hi.
A
piang thei lo ding lampi gen masa le’ng: na pau pen tangpau dingin, na deih leh
nang’ dinmun ki ngaihsun masa dih in.
1.
Na innkuan sungah Zopau na zangh hiam?
Na nu na pa Zomi hi napi, na tate’n mother tongue sangin, na tun’na gam u’a
kampau khawng nuam a sa zaw uh hiam?
2.
Na tun’na gam aa kampau le lai thei
kei le uh a pilna sinna uh-ah kitangsam ding cih tawh a kikim-in(same level), na
pau pen theihsak nopna lungsim na neih kei leh nang’pau pen tangpau dinga ong
kizatpih ding cih lungsim a nei lo na hi pah hi.
3.
Zopau, Zolai na zat leh, a maan(dik)
leh a maan(dik) lo na kantel hiam? Ki sim thei peuh leh, Zolai, Zopau sin ngei
lo pi hang, hi zah ciang’ ih theih zong a thei lua hi hang cih lungsim nei aa
na thupi sim kei leh, na Zopau kuamah’n tangpau-in hong zatpih nuam lo ding hi
pah hi.
4.
Zopau, Zolai sinna tungtawn-a
nasepnate tha na pia ngei hiam? Na piak ngei kei leh, Zopau hong kizatpih baih
het lo ding cih na ngaihsun in.
Zomi
sungah a diakdiak-in, gamdang tungkhin Zomite’ sungah hih a tunga nam li tawh a
ki-awh(catch) pen 100 ah 80 bang om dingin ka ummawh hi. Tua ahih manin, ih
Zopau pen tangpau dingin ih deih hang’ piang thei mahmah lo hi. Kuama bawl hi
lo, ei le ei kibawl man hi.
Tua
ahih manin, nangmah mah Zopau, Zolai na siam nading hanciam masa in. Na innkuan
sungah na tate Zopau na zatpih zawh nading hanciam masa in. Midangte’ pau thupi
nasak mah bangin, nang’ pau zong thupisak masa in. [Nam neuneute’ pau-te zong
simmawh sak ding hi tuan lo hi. Gamdang na tun’ ciang’ Kawlgam leh Kawlpau zong
simmawh ding hi tuan lo hi. Zogam in Kawlgam uk-sungah om ahih lam mangngilh
kei in. Vai-gam aa om Zomite’n, a gam uh India mah na ci uh hi. Zahpihna,
simmawhna za ngei lo hi’ng.]
A
piang thei ding lampi gen leuleu ni.
1.
Zolai, Zopau pen thusim himhim ding hi
masa hi. [A neu a lian in ih naihuai aa minamte’ kampau tawh helh pen nuamsa ta
ihih manin, Zopau pen a kicing lo tawh kibang sak hi hang. A baih zawzaw zangh
ziauziau ihih manin, ki zongsang hi. Pawl khat bel a thei lo kineih khawng
vaang neihna sa thei lai uh hi. Mipilte’n pau nam tampi a theih leh awk se
loin, pau ziauziau lel uh hi. ]
2.
Zolai zuun, lai le ngeina lam a zuun a
puah-te tha pia aa, ei le ei ih din’ zawh nading hanciam masa ding.
3.
Zolai sinna laibu tampi ih bawl zawh nading
hanciam ding. Laibu tampi nei ding. (Kawlgam sunga kisin ding pen Kawllai tawh
gelh khawm-in, gamdang aa kisin ding pen Mikanglai tawh gelhkhawm thei le’ng
hoih kaan ding hi.) A mawkna-in hawm zo ding. Mikim, naupangkim in a neih zawh
nading hanciam ding.
4.
Zomite’ teenna khua khempeuh-ah, biakinn
khempeuh-ah Zolai sinna nei ding.
5.
Lai ih hilh ciang’ zongh pongh hilh
loin, a banban-in (grade by grade), a namnam-in (subject by subject) sinsak
ding. Gualzawhna, pahtawina khawng neisak to zo ding.
Tua
bangin, maa pangkhawm thei-in, naupang bek hi lo, migol te mahmah zong a
lunglut theih ding, laibu hoih nono tawh tuam zo (influence)le’ng, ih theih loh
kal-in, ki khangto hanhan ding hi. Ei mahmah tua bangin, ih pau ih ham siam
khin le hang’ minamdangte lawh zo pan ding hi hang. Minamdangte’n hong paupih,
hong zui thei pan ding uh hi. Ei mahmah pau masa phot lo ihih manin, Kawlgam Zomi
sungah ih tangpau pen Kawlpau hong suak-in, gamdang-ah gamdangpau hong suak
mawk hi. Mobile phone hong pian’ aa kipan, Zolai tawh message kikhak thei ahih
manin, a maan aa a maan kei zongin, tampi phattuamna leh khantohna om tham hi.
Tu
laitak aa a kician taktak nai ahih loh hang’ thuthang ahi Zogam sungah tangpau
ding pen Haka pau zangh ding, tan 5 nuaisiah, Haka lai sin ding cih thu a om
zenzen hang’/ a ki sin phial le zongh, ei’ lai zong, ih sinsak zawh nading
mimal kim in hanciam peuh le’ng, hong piang veve ding hi.
Ih
gam pen democracy gam suak ding cih pen a thu-in hi thei kha mah in teh. Ahi
zongin, ih Zogam khantoh nading, ei Zomite mahmah ih dian’ kei leh, a piang lo
ding thu ahih manin, ei mahmah ih dian’ ding kisam masa pen hi. Gamdang mite Kawlgam
sung khempeuh pai thei ding a cih uh hang’ Zogam paisak tuan lo cih te ih phawk
ding kisam hi. Zogam puah vet lo, khangto vet lo ahih cianga, ong daipih ngam
lo uh hi. Gamdang mite’n zong ih khantoh lohna mah ciamteh aa media tungtawn aa
pulak ding uh ahih manin, tua ding pen patau mahmah veve uh hi. Ka gam, ka gam
ci nuam napi hang in, khantoh nading ciang’ a puah ding a zuun ding, thu nei
kumpite’ vaipuak hi ih cihcih lai teng, ih gam khangto ngei lo ding hi. Ki
thutuak tak aa, na sepkhop hun mahmah ta cih ih phawk theih ding kisam hi.
Innkuan
sung khat-ah dahna, kahna, lainatna om hen la, haksatna khawng om leh, lawm le
gual, meltheih khuapih, tuipih-te’n hong
dahpih, hong lainatpih thei kha mah ding hi. Hong hehnem-in, hong sia’tvat,
hong huh thei kha mah dng hi. Ahi zongin, tua haksatna a thuak innsungah a
kisam khempeuh kuamah’n, hong vaanpih, hong vaihawmpih den ding hi lo aa, tua
innsunga om innkuanpihte bek mah in a vaan, a vaihawm suak ding ahih mah tawh
kibang hi.
Innkuan
khat lo a kuan ciang’, a pa’n singluang khat liangpuak-in, a nu’n a seeng dim
singkhuah pua-in, a tagolte’n, singkeu, singhiang a zawh zah uh, a seeng uh
tawh guang-in, a puak uh teh, a taneu pen nangawn in singkang mal 3 khawng seeng neu khat tawh a
puak nop dan-in, ei’ zawhzah tek pua ciat ni. A taneu pen in, a pa’ singluang
puak, pua zo sam lo ding hi. A pa’n a taneu pen in, singkang mal 3 bek pua ci-in,
amah’n singkang mal 3 tawh lo pan ciah leh a kilawm di’am? A taneu pen in, apa’
singluang puak a puaknop hang’ a puak zawh loh pen ih mawhsak di’am?
A
kilawm ding dinmun tek panin, ih gam ih lei, ih lai le ih ngeinate a puah a
zuun zo dingin, ih biak a nungta Topa Pasian in mimal kim tungah thupha hong
pia ta hen.
Deihsakna
tawh,
Man
Ngaih Hau(Haukhek)
No comments:
Post a Comment